रक्षा बन्धनको आध्यात्मिक आयाम

निश्चल ज्ञवाली  । 

रक्षा बन्धन, जसलाई राखीको पर्व पनि भनिन्छ, हिन्दू समाजमा मात्र होइन, सम्पूर्ण मानव समुदायमा प्रेम, विश्वास र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। बाहिरी रूपमा हेर्दा यो दिदीले भाइलाई राखी बाँध्ने, भाइले दिदीलाई उपहार दिने, मिठाइ खाने र खुसी साट्ने दिनजस्तो देखिन्छ। तर यसको वास्तविक अर्थ र महत्त्व अझ गहिरो छ, जुन आत्मा र परमात्माको सम्बन्ध, विकारबाट रक्षा, र धर्म–कर्तव्यको स्मरणसँग जोडिएको छ।

यो पर्वको मूलमा ‘रक्षा’ र ‘बंधन’ शब्दहरू लुकेका छन्। रक्षा भनेको केवल शरीरलाई जोगाउनु मात्र होइन, आत्मालाई नकारात्मक विचार, गलत प्रवृत्ति र पाँच विकार काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारबाट सुरक्षित राख्नु हो। बन्धन भनेको पवित्र सम्बन्धमा बाँधिनु हो, जुन सम्बन्ध कुनै स्वार्थ, अपेक्षा वा शारीरिक आकर्षणमा होइन, बरु शुद्ध प्रेम, विश्वास र धर्ममा आधारित हुन्छ।

पुराणका अनेकौं कथाहरूमा रक्षा बन्धनको अर्थ विस्तारपूर्वक पाइन्छ। महाभारतमा द्रौपदीले श्रीकृष्णको औंलामा चोट लाग्दा आफ्नो सारी च्यातेर बाँधिदिएको प्रसंग प्रसिद्ध छ। त्यो सानो कार्यलाई कृष्णले जीवनभर सम्झे र जब द्रौपदी चीरहरणको पीडामा थिइन्, तब असिमित चीर प्रदान गरेर उनको रक्षा गरे। यसले देखाउँछ कि राखीको बन्धन केवल दिनको लागि होइन, जीवनभरको रक्षा र वाचाको प्रतीक हो। यस्तै, देवराज इन्द्रको युद्धमा विजयका लागि उनकी पत्नी इन्द्राणीले उनको हातमा रक्षा सूत्र बाँधिदिएकी कथा पनि यस पर्वको आध्यात्मिक सन्देश दिन्छ।

राखीलाई आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा यो केवल बहिनीले भाइलाई बाँध्ने धागो मात्र होइन। यो आत्माले परमात्मालाई बाँध्ने अदृश्य सूत्र हो। राखीको गाँठोमा लुकेको वाचा हो जीवनलाई पवित्र राख्ने, विकारबाट टाढा रहने, सत्य र धर्मको बाटोमा अडिग रहने। जब आत्माले परमात्मासँग यस्तो वाचा गर्छ, तब उसको जीवनमा शक्ति, शान्ति र स्थिरता आउँछ।

आजको व्यस्त र तनावपूर्ण जीवनमा रक्षा बन्धनको सन्देश अझ महत्त्वपूर्ण भएको छ। मानिसले बाहिरी सुरक्षा र सुविधा त खोज्छ, तर भित्री शान्ति, आत्म बल र पवित्रता भने बिर्सिन्छ। राखीको धागोले हामीलाई सम्झाउँछ कि वास्तविक सुरक्षा बाहिरबाट होइन, भित्रको सोच र आत्मिक सम्बन्धबाट प्राप्त हुन्छ। जब हामी आफ्नो मनलाई सकारात्मक राख्छौं, सम्बन्धलाई पवित्र राख्छौं र परमात्मासँगको बन्धनलाई मजबुत बनाउँछौं, तब जीवनमा कुनै पनि संकट ठूलो रहँदैन।

रक्षा बन्धनको अर्को सुन्दर पक्ष समाज र मानवताको सन्देश हो। यो पर्वले जात, धर्म, भाषा र सीमाभन्दा माथि उठेर सबैलाई एउटै परिवारको रूपमा हेर्न सिकाउँछ। हरेक मानवलाई सम्मान र प्रेमले व्यवहार गर्न प्रेरित गर्छ। यो केवल दिदी–भाइबीचको स्नेह होइन, सबै प्राणीबीचको भाईचाराको बन्धन हो।

अन्तत : रक्षा बन्धन केवल एउटा दिनको उत्सव होइन, यो जीवनभरको संकल्प हो । आफ्नो आत्मालाई पवित्र राख्ने, विकारबाट रक्षा गर्ने, परमात्मासँगको बन्धनलाई अटुट बनाउने, र समाजमा प्रेम र एकता फैलाउने। राखीको धागो जस्तो सानो चीज बाहिरी रूपमा देखिए पनि, यसको अर्थ महासागरजस्तो गहिरो छ। जब हामी यसको वास्तविक अर्थलाई आत्मसात् गर्छौं, तब यो धागो केवल हातमा बाँधिने वस्तु नभई जीवनको सुरक्षा कवच बन्न पुग्छ।